Yn ystod tymor y Gwanwyn 2025, treuliodd disgyblion Ysgol Bro Hyddgen ym Machynlleth y diwrnod gyda'r cerddorion Liam a Sion Richard yn cyfansoddi cân am y paentiad Ovis Alarmed gan Tony Steel Morgan.
Cafodd y paentiad ei gludo o Lyfrgell Genedlaethol Cymru i'r ystafell ddosbarth wrth i'r Llyfrgell gymryd rhan yn y rhaglen Campweithiau mewn Ysgolion. . Gallwch wrando ar eu cân derfynol isod.
Mae’r adnodd canlynol yn gweithio fel cynllun gwers ar gyfer disgyblion Blwyddyn 5/6+, ond gellir ei ddefnyddio a’i addasu gan unrhyw un sy’n gweithio gyda phobl ifanc neu’n chwilio am her gerddorol newydd!
Gellir ymateb i Ovis Alarmed, neu unrhyw waith celf arall o'ch dewis. Beth am bori gwefan CELF am ysbrydoliaeth?
Gwers 1: Edrych yn Fanwl ac Ymateb
Cynhesu: Creu tirlun sain (10 munud)
Tirlun sain yw pan fyddwn yn creu synau sefyllfa benodol – go iawn neu ddychmygol. Gellir gwneud hyn yn reddfol fel ymarfer cynhesu/torri’r iâ gyda thrafodaeth fach neu ddim trafodaeth o gwbl am y paentiad.
- Dangoswch y paentiad i’r dosbarth
- Wrth edrych ar y paentiad, pa synau fyddech chi’n eu cysylltu â’r ddelwedd? Gall y rhain ddod o anifeiliaid, pobl, tywydd, amgylchedd (trefol neu wledig), neu o siapiau a lliwiau os yw’n fwy haniaethol
- Cynigiwch tro i bawb – mae pon unigolyn yn gwneud eu sain eu hunain wedi’i ysbrydoli gan y paentiad, gyda’r gweddill yn ailadrodd pob sain
Cam 1: Edrych yn Fanwl (15 munud)
Awgrym: Rydym yn tueddu i edrych ar ddelweddau yn gyflym iawn. Os edrychwch yn hirach, byddwch yn sylwi ar fwy o fanylion ac yn cael mwy o syniadau eich hun am y ddelwedd a sut rydych chi’n perthyn iddi’n bersonol. Efallai y bydd gennych fwy o gwestiynau nag atebion, ond mae hyn i gyd yn ddefnyddiol ar gyfer eich ymateb!
Ovis Alarmed gan Tony Steele Morgan yn yr ystafell ddosbarth yn Ysgol Bro Hyddgen
- Gofynnwch i’r disgyblion edrych yn ofalus ar y paentiad mewn distawrwydd am 1 funud (neu hyd at 10 munud yn dibynnu ar oedran y grŵp ac os ydynt wedi arfer ag edrych araf)
- Myfyrio ar ddiwedd y funud: Sut oedd hynny’n teimlo?
- Cuddio’r ddelwedd. Mewn parau, gofynnwch i'r disgyblion droi at eu partner a chymryd tro i ddweud beth welsant yn y ddelwedd. Ysgrifennwch restr wrth fynd (3 munud)
- Gofynnwch i’r disgyblion rannu beth welsant a dechrau Brif Rhestr ar y bwrdd
- Edrychwch ar y paentiad mewn distawrwydd am 1 funud unwaith yn rhagor
- Gweld beth a gollwyd, ychwanegu at y rhestr
- Oes unrhyw synau ychwanegol y byddech chi’n eu hychwanegu ar ôl edrych yn fanylach ar y paentiad?
Cam 2: Ymateb (20 munud)
Gellir defnyddio’r cwestiynau isod i greu mwy o syniadau am y paentiad. Rhowch amser i’r disgyblion feddwl am y cwestiwn, yna rhannu gyda’u phartner, cyn rhannu syniadau gyda’r dosbarth i’w hychwanegu at y Brif Rhestr:
Sut gafodd y paentiad ei greu?
A yw’n ddarlun realistig o’r pwnc? A yw’n haniaethol?
Beth fyddech chi’n gofyn i’r artist a greodd y paentiad?
Beth yw’r teitl? Pam ydych chi’n meddwl bod yr artist wedi dewis y teitl hwn?
Beth ydych chi’n meddwl yw ystyr y paentiad? A yw bosib bod ganddo ystyr arall?
Cwblhewch y frawddeg hon: Mae’n ymwneud â… ac yn trafod…
Oes gennych chi deimlad cyffredinol wrth edrych ar y paentiad? A yw rhannau gwahanol yn gwneud i chi deimlo pethau gwahanol?
Awgrym: Mae meddwl am sut mae rhannau gwahanol o baentiad yn gwneud i chi deimlo yn ddefnyddiol ar gyfer creu eich cân. Ydych chi eisiau i hwyl y gân gyd-fynd â’r paentiad, neu fod yn wahanol iawn?
Gwers 2: Ysgrifennu'r Gân
Cam 3: Geiriau ac Odli (30 munud)
Dechreuwch chwarae gyda’r Brif Rhestr o eiriau, cwestiynau a theimladau i greu geiriau cân
Gall y rhain fod yn gwestiynau, barn, cysylltiadau – does dim syniad gwael ar y cam hwn!
- Dangoswch sut i gyfrif a chyfateb gyda sillafau, ac odli dwy linell gyda’i gilydd
Awgrym: Mae gair olaf pob llinell mewn cân fel arfer yn odli ac mae pob llinell o’r pâr odli fel arfer â’r un nifer o sillafau. Efallai y bydd angen cyfnewid geiriau neu newid trefn brawddegau i sicrhau taw dyma'r drefn. Mae hyn i gyd yn rhan o’r broses greadigol.
Ysgrifennwch 2–4 pâr odli o linellau geiriau fel dosbarth
Rhowch 10 munud i’r disgyblion ysgrifennu 2–4 pâr odli pellach, yn unigol neu mewn pâr
Awgrym: Does dim syniad gwael ar y cam hwn. Hyd yn oed os nad yw syniad yn gweithio, efallai y bydd yn ddefnyddiol yn nes ymlaen neu’n arwain at syniad arall sy’n gweithio!Awgrym: Does dim syniad gwael ar y cam hwn. Hyd yn oed os nad yw syniad yn gweithio, efallai y bydd yn ddefnyddiol yn nes ymlaen neu’n arwain at syniad arall!
Cam 4: Cytgan, Penillion a Melodi (30 munud)
Mae’n amser rhoi’r geiriau sy'n odli at ei gilydd fel penillion a phenderfynu ar gytgan.
Cytgan: Adran gofiadwy o’r gân sy’n cael ei hailadrodd sawl gwaith gyda’r un geiriau.
Penillion: Yn dod cyn y cytgan; mae gan bob pennill newydd eiriau gwahanol.
Melodi: Alaw y gân.
Yn yr ystafell ddosbarth, bydd angen i’r cam hwn gael ei arwain gan yr athro, yn ddelfrydol gydag offeryn fel gitâr neu biano er mwyn dechrau rhoi geiriau i alaw.
Efallai bydd angen ychwanegu neu dynnu geiriau i wneud i elfennau’r gân swnio’n gywir.
Rhannwch syniadau fel dosbarth, gan ysgrifennu’r geiriau ar y bwrdd gwyn. Beth sy’n sefyll allan? A allai hyn fod yn gytgan? Pa eiriau sy’n ymddangos fel eu bod yn perthyn i'w gilydd fel penillion?
Awgrym: Efallai bydd rhai pobl yn cymryd yr awenau’n naturiol wrth lunio’r geiriau a’r syniadau yn y gân, ond mae syniadau pawb yn werthfawr.
Addasiad:
Ar gyfer fersiwn symlach o’r gweithgaredd hwn, canolbwyntiwch ar greu hwyliau gyda dilyniant cordiau i gyd-fynd â’r geiriau.
C – G – A leiaf – F (bywiog/hapus) a C leiaf – Bb – G Leiaf – F (tywyll/trist)
Gall y disgyblion wedyn ganolbwyntio mwy ar odlau ac ar rythmau, a siarad neu “rapio” dros y cordiau.
Cam 6: Ymarfer, perfformio a recordio
Unwaith fyddwch chi’n hapus gyda’r penillion, y cytgan a’r alaw (neu eich cyfuniad o eiriau/cordiau os yn gwneud y fersiwn addasedig), bydd angen i rywun greu fersiwn derfynol o’r geiriau yn llawn ac yna gall y dosbarth ymarfer.
Cofiwch: mae angen teitl ar eich cân!
Efallai hoffech chi ychwanegu synau o dirlun sain y paentiad a wnaethoch fel ymarfer cynhesu (fel y gwnaeth disgyblion Ysgol Bro Hyddgen!).
Yn olaf, trefnwch amser i berfformio neu recordio eich cân.
Awgrym: Mae’n bwysig rhannu darn creadigol o waith gyda chynulleidfa pan fydd wedi’i gwblhau fel bod pobl eraill yn gallu ymateb i’r gwaith rydych chi wedi’i greu!
Gweithgareddau Pellach – Cerddoriaeth yn ôl i gelf:
Synau haniaethol: Allwch chi dynnu llun o sŵn eich cân gan ddefnyddio siapiau a llinellau? Pa liwiau fyddech chi’n eu defnyddio ar gyfer y cytgan? Beth am y penillion? Pam?
Arddangosfa fach: Mae pawb yn y dosbarth yn gwneud llun wedi’i ysbrydoli gan eu hoff eiriau yn y gân newydd. Arddangoswch yr holl luniau gyda’i gilydd nesaf at y paentiad gwreiddiol. A yw’r cysylltiad â’r gwreiddiol yn amlwg? A yw’r lluniau newydd yn perthyn i’w gilydd (yr un syniadau neu liwiau, er enghraifft)?
Efallai hoffech chi ystyried rhai enghreifftiau o artistiaid a gafodd eu hysbrydoli gan gerddoriaeth:
Roedd cariad Jean-Michel Basquiat at gerddoriaeth jazz yn ysbrydoliaeth fawr yn ei waith celf
Roedd Wassily Kandinsky yn edmygu cerddoriaeth am y ffordd y gallai fynegi byd mewnol (meddyliau, teimladau, canfyddiadau) artist, ac fe wnaeth lawer o weithiau celf yn ymateb i ddarnau cerddorol
Gwnaeth Georgia O’Keeffe gyfres o baentiadau yn ceisio cofnodi profiad gweledol o synau
Roedd Ceri Richards yn ymddiddori yn y cysylltiad rhwng celf a cherddoriaeth. Cerddorion ac offerynnau yw testun llawer o’i weithiau celf y gallwch eu gweld ar wefan CELF
Chwilio am ragor o ysbrydoliaeth?
Gallwch wrando ar ragor o gerddoriaeth wedi'i hysbrydoli gan y casgliad celf cenedlaethol gan Lo-Fi Jones, Internet Fatigue, Sweet Baboo, Francesa Dimech and Madame Ceski on the CELF website.
Ystod oedran
Mae'r adnodd hwn wedi'i anelu at ddisgyblion oed cynradd, ond fe ellir ei addasu i ddisgyblion hŷn
Maes y Cwricwlwm
Celfyddydau Mynegiannol (cerddoriaeth a chelf weledol); Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu
Celfyddydau Mynegiannol
(Cerddoriaeth a Chelf Weledol)
Datganiad o’r hyn sy’n bwysig: Gallaf ddisgrifio gwaith celf ac ystyried sut mae’n cyfleu hwyliau, teimladau a syniadau; Gallaf nodi cwestiynau a themâu ehangach sy’n codi wrth edrych ar waith celf; Gallaf dynnu ar fy synhwyrau, ffynhonnell fel ysbrydoliaeth a’m dychymyg i ymateb yn greadigol i waith celf; Gallaf ddeall prif elfennau penillion, cytgan a melodïau mewn cân
Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu
Datganiad o'r hyn sy'n bwysig: Gallaf ddefnyddio iaith yn effeithiol i ddisgrifio delwedd a’m syniadau yn ei chylch hi; Dwi'n deall bod cân yn ffurf arbennig o ysgrifennu sy’n cynnwys odlau; Gallaf odli dwy linell o eiriau cân gyda’i gilydd; Gallaf ddefnyddio iaith yn greadigol mewn cyd-destun amlieithog; Gallaf ddefnyddio iaith i fynegi barn am syniadau pobl eraill
Canlyniadau
- 1. Gallu edrych yn fanwl ar ddarn o gelf, ei ddisgrifio a nodi themâu ehangach
- 2. Defnyddio cwestiynau, syniadau a theimladau am waith celf fel sail I greu geiriau ar gyfer cân
- 3. Rhannu syniadau a gwrando ar eraill; cydnabod gwerth fy syniadau i ac eraill yn y broses greadigol o ysgrifennu cân
- 4. Nodi geiriau sy’n odli ac odli geiriau cân gyda’i gilydd
- 5. Deall y termau cytgan, pennill ac alaw a chyfrannu at greu’r elfennau hyn mewn cân
- 6. Perfformio cân gyda grŵp
Strwythur y Wers
Isafswm o 2 wers 45–60 munud, ynghyd â sesiynau ymarfer a pherfformio/recordio
Adnoddau Angenrheidiol
- 1. Mynediad at ddarn o gelf neu ddelwedd o ansawdd uchel o waith celf (a chopïau printiedig, yn dibynnu ar faint y grŵp)
- 2. Pen, pensil a phapur i’r disgyblion allu ysgrifennu syniadau
- 3. Sgrîn neu fwrdd gwyn i ysgrifennu geiriau’r dosbarth
- 4. Offeryn cerdd fel gitâr neu biano i’r athro
- 5. Dyfais recordio (dewisol)
